Boks Beyne Zarar Verir Mi?

Tarih 2 Ekim 1980. Herkes adeta şaşkınlık içinde. Dünya, Muhammed Ali’nin Larry Holmes’tan yediği dayağı konuşuyor. Yaş etkisini göstermiş, parkinson hastalığının karanlık kimliğini artık saklamaya ihtiyacı kalmamıştı. Aslında Ali’nin çevresindekiler onda bir şeylerin ters gitmeye başladığını son 2 senedir hissetmekteydi. Fakat o yüzyılın sporcusuydu ve kazanmanın bir yolunu mutlaka bulurdu. O gece bulamadı. Daha sonra da bulamayacaktı. Spor tarihinin belki de en ikonik figürü önce yavaşlayacak sonra onu “o” yapan her şeyini kaybedecekti. Kalbinin atmaya başladığı günden atmaktan vazgeçeceği güne kadar hemen herkesin saygısını ve sempatisini kazanan bu eşsiz ruh, boksu dünyaya sevdirdi. Ancak bir o kadar da boksu sorgulattı ve sorgulatmaya hala devam etmekte. O malum soruyla. Boks, beyne zarar verir mi?

Cevap: Evet ve hayır. Durun bir dakika! “Lütfen net cevap verin. Kafamızı karıştırmayın” dediğinizi duyuyorum. Haklısınız. Ben de tam olarak bu kafa karışıklığını gidereceğim. Şayet beni takip ediyorsanız sabit fikirli olmadığımı ve çok yönlü düşündüğümü artık anlamışsınızdır. Çünkü sorunun cevabı rekabetin Everesti olan bir spor dalının uygulamalarında saklı. Dikkatli, tarafsız ve didaktik perspektiften cevaplanmalı. O zaman gelin boksun veya darbe almanın beyne verdiği zararları, bunları tetikleyecek unsurları ve önlemek için neler yapabileceklerimizi bilim ve gözlem pencerelerinden ele alalım.

Bir Dağ Keçisinin Kafatasına Sahip Değiliz

Öncelikle kafa bölgesine darbe almanın bir seçenek olmadığını rahatlıkla ifade edebilirim. Bunu anlamaya başladığımız zaman sorunun yarısını çözmüş sayılırsınız. Çünkü yeryüzünü aklıyla ve iletişim becerisi ile şekillendiren biz Homo Sapiens türü (modern insan) darbe almak için tasarlanmadı. Sorunlarımızı kafa tokuşturarak çözmek için fazla hassas bir kafatasına sahibiz. Ayrıca sert zeminlere vurmak için yeterli kalınlıkta el kemiklerine ve deri yapısına sahip değiliz. Bunun yerine hiçbir canlıda bizim kadar gelişmemiş ve karmaşık bir yeteneğimiz mevcut. Cevabı, lisan kullanabilme becerisi.

Kafa travması yaşamamak adına bence herkesin kullanmayı bilmesi ve geliştirmesi gereken ilk yeti bu olmalıdır. Sorunlarınızı yumrukla çözmek yerine iletişim kurmak, akıllıca ve kanımca en yapıcı hamleniz olur ve bir kafa travması yaşamazsınız.

Tabi bu yaklaşımı hayatın genelinde bu sorunun en temelini cevaplamak için orta yaşlı bir bilgenin tavsiyesi olarak değerlendirin.

Darbenin Beyne Olan Etkileri

Fakat konumuz boks. Er ya da geç yumruk yemenin gerçekliğiyle yüzleşmelisiniz. Zira baş bölgesi yumruk müşterisinin menüsündeki en lezzetli yemektir ve her daim hedefidir. Peki başa alınan yumruklarda beyinde meydana gelen ve en sık rastlanan rahatsızlıklardan bazıları nelerdir? Cevabı, akut beyin sarsıntısı ve uzun vadede kronik travmatik ensefalopatidir (KTE). Bu rahatsızlık (KTE), sert ve tekrarlayan kafa darbeleri sonucu oluşur. Genellikle Boks, rugby, Amerikan futbolu, buz hokeyi, futbol gibi temas sporlarında daha çok görülmektedir (1). Akut beyin sarsıntısı darbe sonucu ani gelişen ve çoğunlukla geçici etkileri olan (baş dönmesi, sisli görme, kulak çınlaması vb.) bir rahatsızlık iken KTE, daha uzun süreçlerin sonunda etkilerinin ortaya çıktığı bir beyin rahatsızlığıdır. Kişide hafıza kaybına, ruhsal sorunlara ve saldırganlığa sebep olmaktadır (1-2). Hastalığı sinsi ve tehlikeli yapan önemli bir ayrıntı ise kesin teşhisin ancak ölüm sonrası nöropatolojik incelemeler ile ortaya çıkmasıdır (3). Yani kişide yolunda gitmeyen bir şeylerin olduğunu hissedebilir ve gözlemleyebilirsiniz. Ancak bilimsel veriler ışığında yumruk yemeye bağlı KTE etkisinin tam teşhisi şu anki teknolojik imkanlarla kişi yaşarken teşhis edilememektedir (3).

Profesyonel Boks Uygulamalarının Etkileri

Çetin geçen profesyonel boks maçlarında sıklıkla gördüğünüz manzarayı biliyorum. Yaralanmış yüzler, yerde yarı baygın yatanlar… Örnekleri çoğaltabiliriz. Fakat anlamanız gereken bir kavram var. Profesyonel boks bir meslek dalıdır. Mutlak ve kalıcı bedelleri vardır. Tanım, yalnızca boks özelinde değildir. Her spor dalı için geçerlidir. Bu hakikati sindirebilen boksörler, antrenörler ve federasyonlar bir yaralanma ve kalıcı hasar yaşamamak için tüm tedbirleri alırlar. Sporcular zorlu ve yorucu antrenmanlar yaparak fiziklerini mücadeleye hazırlarlar ve tekniklerini geliştirirler. Antrenörler ve hakemler sporcuların tehlikede olduklarını hissettikleri anda maçı bitirebilirler. Hatta köklü reforma neden olan bir olay 1982 yılında hafif sıklet boksör Duk Koo Kim'in Ray Mancini ile yaptığı maçta akut nörolojik komplikasyonlardan ölmesiyle gerçekleşmiştir. Bu olay sonrası 1987 yılında Dünya Boks Birliği bir maçtaki maksimum raunt sayısını 15'ten 12'ye düşürmüştür (4). Ama bu durum sporculara bir boks maçından tek parça çıkma garantisini vermez. O halde bir gerçeği kabul etmeliyiz. Profesyonel boks kafa travmalarına neden olabilir ve beyne zarar verebilir. Vakayı derinleştiren ve tehlikeli yapan etkenlerden bazılarını sıralarsak:

Sporcunun ne kadar süre kariyerine devam ettiğine,
Atletik becerilerine,
Kişisel farkındalığına,
Aldığı darbelerin sürekliliğine ve şiddetine,
Fiziksel yapısına bağlıdır.

Amatör Boks Uygulamalarının Etkileri

Aynı manzara profesyonel mantıkla kariyerine devam eden amatör boksörler için de geçerlidir. Özellikle profesyonel boksun yasak olduğu ülkelerde (Çin, Küba, Kuzey Kore vs.) sporcular adeta bir profesyonel sporcunun ağır antrenman döngülerini tekrarlamaktadırlar. Özetle, amatör boks, insan beynine profesyonel boksun yarattığı olumsuzlukları yaşatabilir. Fakat bu iki kategoride amatör boksun profesyonel bokstan görece daha sağlıklı ve güvenli olduğunu söyleyebiliriz. Bu teoriyi destekleyecek unsurları sayarsak;

Amatör boksta baş koruyucunun takılması,
Raunt sayısının en fazla 3 ile sınırlandırılması,
Birincil güdülenmenin para olmaması ve bu yüzden sporcu sağlığının tehlikeye düşmesi durumunda maçın derhal durdurulması,
Amatör boks kariyerinin çok erken yaşlarda başlayıp, yine erken sayılacak yaş aralıklarında sona ermesi sayılabilir.

Saydığım maddeler içinde en çok dikkatinizi çeken ve akut beyin sarsıntısıyla KTE’yi önleyeceğini düşündüğünüz ilk unsurun koruyucu başlık takmak olduğunu düşünebilirsiniz. Kısmen doğru fakat eksik bir bilgidir. Amatör maçlarda veya sparring karşılaşmalarında başa kask takmanın darbe etkisini azalttığına ve sporcuyu koruduğuna hiç şüphe yok. Ancak alınan bu önlemin beyin sarsıntısını ve KTE etkisini tamamen ortadan kaldıracağını düşünmek bir hata olur. Çünkü yapılan araştırmalara göre boks maçlarında başa takılan kaskların bu iki rahatsızlığın etkisini tamamen ortadan kaldırdığına ilişkin tam bir bulguya rastlanmamıştır (4). Bu nasıl olabilir? Başı koruyan kask başa alınan darbelerin etkisini neden azaltmıyor diye sorulduğunda araştırma enteresan bir yaklaşımı tutarlı şekilde açıklamakta. Buna göre boksörlerin müsabakalar sırasında kafa koruyucularını potansiyel vuruş hedefleri olarak gördüklerini ve daha geniş bir yüzey alanına sahip oldukları için kafa bölgesine yapılan yumruk sayısını artırdıkları beyan edilmiştir (4). Bir anlamda geniş hedef, daha çok temas alanı. Bu hipotez literatürde tartışılsa da kesinliği konusunda bir fikir birliği bulunmamaktadır. Kaskın gelen darbeyi kısmen yumuşatarak deride lezyon oluşumunu engellediği bir gerçektir. Fakat bu darbenin beynin kafatası içindeki ivmelenmesini tamamen durdurmadığı gerçeği belki de daha çarpıcı bir saptama olur.

Amaçların ve Uygulamaların Boksu Kahraman veya Katil Yapabilir

Konu başlığı aslında burada tüm mevzuyu şekillendirmekte. Boksun kullanım amacı ve uğrunda izlenen yol farklı 2 senaryo sunuyor. Zor yoldan giderek boksu meslek edinen grup bir şekilde bedel öder. Karşılığında elde edeceklerinin hayalini kurarak. Ne de olsa profesyonel bir meslek icra eden bir sporcudan söz ediyoruz. Şu ana kadar boks ve tüm temas sporları çerçevesinde bir eğitmen olarak tüm gerçekliğiyle ve dürüstçe severek yaptığım sporu eleştirdim. Boks karşıtları için müthiş bir suç ikrarı. Aradıkları katili ve duymak istedikleri itirafı elde etmiş olabilirler. Peki size böyle olmasının gerekmediğini söylesem ne düşünürdünüz? Boksu bir eğlence, bedensel gelişimimize katkı sağlama, sosyalleşme ve kişisel gelişim aracı olarak kullanamaz mıyız? Elbette kullanabiliriz.

Şırınganın içine az önce doldurduğumuz zehiri boşaltıp yerine ilaç koyma zamanı geldi. Var olan ve olacak olan tüm oluşumlar insan elinde bir ölüm veya şifa aracı olabilir. Tıpkı şırınganın içindeki zehirin insanı öldürdüğü ama ilaç konulduğunda iyileştirdiği gibi. Niyetler ve uygulamalar. Boksu katil ya da kahraman yapabilir. Artık, katili tutuklayıp kahramanımızı tahliye etme zamanı geldi.

Acaba Boks Bu Kadar Tehlikeli Mi?

Boksun tehlikelerini ve buna neden olan şartlarını kaynaklarıyla açıkladım. Ama boksun ne kadar tehlikeli olduğunu ve yaralanma oranlarını istatistiksel verilerle açıklamadım. Şaşırtacak sonuçlara gelmeden önce çok bildiğiniz ve severek yaptığınız sporlardan birkaç örnekle devam edeyim.

Aslında tüm bu bilgileri ve çok daha fazlasını “Boksun Da Vincisi” adlı kitabımın 2. kısmı olan “Boksun Faydaları” bölümünde yazdım. Şayet okursanız oldukça şaşıracağınız ve ufkunuzu açacak müthiş bilgiler bulacaksınız. Kitabımdan birkaç örnekle devam edeyim. Mesela severek yapılan bisiklet sporunun yaralanma oranı sizce kaçıncı sıradadır? Cevap: 2. Ya futbol desem? Cevap: 8. Peki bir asilzede sporu olan binicilikte durum nedir? Cevap: 16. Peki boksta yaralanma oranı kaçıncı sırada? Sıkı durun: 26. Hayır bunların hiçbirini uydurmuyorum. Verdiğim sayıların hepsi Amerika Birleşik Devletleri National Safety Council’in (NCS) 2021 yılı yaralanma istatistiklerine ait tablosundan alınmıştır (5). Daha sıradışı bir veri var. Her yıl 5-14 yaş grubunda, beyzbol sporunda 3 ila 4 çocuk hayatını kaybetmektedir (5). Saydığım spor dalları amatör ve profesyonel olarak icra edilen, tüm dünyada sevilen ve şiddet içeriği bulunmayan spor dallarıdır. Bu da bize gerekli önlemler alındığında ve iyi bir eğitmenin kontrolünde boks sporunun düşünüldüğü kadar tehlikeli olmadığını kanıtlıyor. Yaralanma ciddiyeti bakımından boksun daha keskin ve görünür sonuçları olabilir. Yani yaralanmanın sıklığı kadar niteliği de önemlidir. Lakin sayısal anlamda en azından listenin başında olmadığını biliyoruz.

Ölümler, yaralanmalar ve beyin sarsıntıları… Sonrasında verdiğim boksta düşük yaralanma oranları. Kafanızın karışması ve ikilemde kalmanız gayet anlaşılır. Yaralanma oranı böylesine “vahşi” olarak bilinen bir olimpik sporda bu denli düşükse bunun formülü nedir? Beyin sarsıntısı veya kalıcı bir kafa travması rahatsızlığı yaşamamak için neler yapabiliriz? Gri alanları netleştirmenin vakti geldi.

Dövüşmek Zorunda Değilsin

Bunu öğrendiğin zaman boksu severek ve güvenle yapacaksın. Çünkü boks yapmak ringe çıkıp karşınızdakine kendini kanıtlamak anlamına gelmiyor. Sadece boksa ait aşağıda yazdığım diğer antrenman metodlarını uygulayarak boks yapabilirsin. Yani kimse size bir yumruk vurmayacak. Kafa travması yaşama veya sakatlanma riskiniz neredeyse yok. O zaman altın listemizi açıklayalım. Bu uygulamalar hangileri?

Gölge boksu: Ayna karşısında veya bulunduğunuz alanda, hayali rakiple yapılan yumruk çalışmalarıdır. Belirli bacak hareketleri (adımlama, şift vb.) ve yumruk kombinasyonları ile (sol-sağ direkt yumruk, iki sol-bir sağ direkt yumruk vb.) eğlenerek ve teknik uygulayarak boks yapabilirsiniz.
Kum torbası yumruklamak: Size çok keyifli bir boksa ait çalışma daha. Ellerinizi bandajla sarıp, eldivenlerinizi takarak kum torbasında yumruk kombinasyonlarınızı çalışabilirsiniz.
El minderlerine vurma çalışması (lapa çalışmaları): Bir başka çok eğlenceli, kalori yaktıran ve güvenli çalışma daha. Antrenörünüzün ellerine giydiği bir çift yastıkçığa verdiği komutlarla yumruk vurduğunuz çalışmadır. En sevilen, boksa ait antrenman çalışmalarından biridir.

Okul boksu: Bulunulan alanda antrenörün belirlediği yumruk vuruşlarını dairesel dönüşler esnasında, komutla uyguladığınız yorucu ve eğlenceli boks çalışmasıdır.
İstasyon çalışmaları: Grup halinde veya tek kişiyle, belirli vücut çalışmalarının aletli/aletsiz ve ardışık yapıldığı diğer keyifli, yorucu ve faydalı çalışmadır.
Model çalışmaları: Karşılıklı 2 sporcunun antrenör tarafından belirlenen yumruk kombinasyonlarını birbirlerine çok hafif temaslı veya temassız olarak uyguladıkları teknik çalışmadır.
Gövde sparringi: Kafa ve yüz bölgesine yumruk vurulmadan sadece gövdeye atılan yumruk darbeleriyle yapılan keyifli ve yorucu çalışmadır.
Bodycombat: Tam bir boks sporu olmayabilir. Lakin müzik eşliğinde, eğitmenin talimatlarıyla ve gösterimiyle yapılan dans ve müzik karışımı eğlenceye ve kardiyoya ait bir başka alternatif boks sporudur.

Not: Torba, el minderi, model ve gövde sparringi çalışmalarında ellerinizi bandajla sarmayı ve onlara eldiven takmayı unutmayın!

Sonuç

Sanırım sorunuzu cevapladım. Boks sporunda müsabık bir sporcu olmadığınız sürece veya sparring yapmadıkça bir kafa travması yaşamanız ve beyninizin kalıcı zarar görmesi neredeyse yok denecek kadar azdır. Yukarıda saydığım boksa ait çalışmaları uygulayarak hem boks öğrenebilir hem güvenle bu sporun inceliklerini fit kalarak öğrenebilirsiniz. Karar vermeniz gereken konu boksun hangi yönünü tanımak ve tatmak istediğinizdir. Bu açık büfeden size kendinizi iyi hissettirecek seçeneklerden hangisini isterseniz onun damağınızda bırakacağı lezzeti tadacaksınız. Bundan böyle keyifle ve güvenle boks yaparak hedeflerinize ulaşacaksınız. Artık korkmanıza gerek yok. İyi çalışmalar.

Kaynakça

1) Asken, BM; Sullan, MJ; DeKosky, ST; Jaffee, MS; Bauer, RM (1 Ekim 2017). "Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review". JAMA Neurology. 74 (10): 1255-1262. doi:10.1001/jamaneurol.2017.2396. PMID 28975240.

2) Stein, TD; Alvarez, VE; McKee, AC (2014). "Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel". Alzheimer's Research & Therapy. 6 (1): 4. doi:10.1186/alzrt234. PMC 3979082 . PMID 24423082.

3) McKee AC, Stein TD, Huber BR, Crary JF, Bieniek K, Dickson D, Alvarez VE, Cherry JD, Farrell K, Butler M, Uretsky M, Abdolmohammadi B, Alosco ML, Tripodis

Y, Mez J, Daneshvar DH. Chronic traumatic encephalopathy (CTE): criteria for neuropathological diagnosis and relationship to repetitive head impacts. Acta Neuropathol. 2023 Apr;145(4):371-394. doi: 10.1007/s00401-023-02540-w. Epub 2023 Feb 10. PMID: 36759368; PMCID: PMC10020327.

4) Donnelly RR, Ugbolue UC, Gao Y, Gu Y, Dutheil F, Baker JS. A Systematic Review and Meta-Analysis Investigating Head Trauma in Boxing. Clin J Sport Med. 2023 Nov 1;33(6):658-674. doi: 10.1097/JSM.0000000000001195. PMID: 37862081; PMCID: PMC10597432.

5) Spor ve Eğlence Yaralanmalar. https://injuryfacts.nsc.org/home-and-community/safety-topics/ sports-and-recreational-injuries/.